“ESTUDIANDO SEDIMENTOS”: propostas para o aproveitamento didáctico dos depósitos aluviais de Catoira

Autora: Alicia López Regueiro

Departamento de Ciencias da Natureza. IES “Manuel Antonio” .Vigo

(Texto publicado no boletín de ENCIGA de Febreiro de 2000)

INTRODUCCIÓN:

O concello de Catoira sitúase no limite entre Pontevedra e Coruña, no comenzo da desembocadura do río Ulla, sendo considerado xa como cabeceira da Ría de Arousa.

Actualmente , as novas vías de comunicación o convirten nun cruce de camiños , lugar de paso case obrigado para quen se dirixe, por exemplo dende o sur de Pontevedra cara Ribeira, ou en dirección Caldas- Santiago. En xeral cabe destacar a súa boa comunicación con outros lugares de interés que son tradicionalmente mais visitados en excursións escolares

Co presente traballo preténdese dar a coñecer uns depósitos sedimentarios aluviais que constitúen un excelente recurso didáctico por teren as seguintes características :

a claridade con que se poden apreciar estructuras sedimentarias de ordeamento interno, e sedimentos de diferentes calibres

a existencia de espacio libre para traballar con grupos mais ou menos numerosos de alumnos

o seu doado acceso dende as vías de comunicación principais, e espacio de parcamento. a súa cercanía a poboacións e estradas importantes, de tal xeito que unha visita a estes enclaves pode ser doadamente incluida en itinerarios diversos.

o emplazamento cercano a outros enclaves de interese, que servirían tamén de paradas nun posible itinerario didáctico , como son as Torres do Oeste (onde se poden tratar aspectos de historia medieval e de ecosistemas de xunqueira) ou os muíños de vento de S. Miguel de Catoira (onde se poden tratar aspectos de etnografía, fontes de enerxía e de xeomorfoloxía e paisaxe)

AS CARACTERÍSTICAS XEOLÓXICAS DA ZONA

Actualmente só están localizados dous afloramentos, que están indicados no mapa 1 co nome de “Barreiras -As Lombas” e de “Borreiros -Tixó”. Son mencionados nos traballos de H. Nonn sobre as Rexións Costeiras de Galicia (1966) , pero non están debidamente cartografiados e descritos no mapa 1:50.000 de ITGE, folla de Padrón, nº 120 .

Os dous enclaves mencionados son depósitos sedimentarios de orixe aluvial , é dicir , formados a partires de restos de rochas que foron arrastrados por augas continentais, ben un río ou outro tipo de corrente mais esporádica.

A zona de As Barreiras foi intensamente explotada como canteira de grava, e de áridos para estradas nos anos 70. Ó cese da súa explotación procedeuse ó seu recheo. No caso da zona de Borreiros-Tixó , a explotación foi posterior e a unha escala moito mais pequena.

A simple vista poden parecer uns desmontes de xabre mais , pero a diferencia está en que o xabre (ou granito arenizado) fórmase por alteración “in situ” , sen que haxa desgaste por erosión e transporte de materiais. Por iso nos afloramentos de xabre aínda é posible recoñecer a textura da rocha orixinal en certas zonas, e as gravas e areas de seixo (cuarzo) existentes son normalmente angulosas, e ata é posible que se conserve certa cantidade de moscovita sen alterar.

Pero os depósitos que nos ocupan presentan cantos de seixo (o mineral que mais resiste á alteración no noso clima) moi rodados e abundantes, intercalados entre capas de materiais mais finos. Polo tanto a orixe dos mesmos tivo que ser a partires de materiais que sufriron un longo transporte e desgaste nun medio fluido.

A disposición dos materiais ten a estructura característica de depósito aluvial de recheo de canal. Aprécianse diferentes corpos sedimentarios, superpostos en sucesivas etapas de deposición- erosión. Cada un destes corpos poderían ser no seu momento barras migrando no fondo ou nas beiras dun leito fluvial. En varios destes corpos podemos apreciar estratificación cruzada en surco. Esta estructura formase cando gravas e areas están sendo sometidas a correntes cambiantes, neste caso de auga. As areas remexidas pola auga tenden a agruparse en formas de distintos tamaños que poden ter aspecto de “dunas” ou barras, lisas ou con rizaduras na superficie. Se estas dunas ou barras teñen un “lombo” ou tope irregular, e as correntes e novos aportes de sedimentos fan que novas barras e dunas cabalguen sobre outras vellas. O resultado é a estructura que apreciamos neses sectores do no desmonte das Barreiras detrás do polideportivo. (ver debuxo 1)

No debuxo 2 representase esquemáticamente un perfil dun sector do desmonte de “As Barreiras” . Nel poden apreciarse ata 3 niveis de materiais finos, arxilosos, removidos, que quedan incluídos entre corpos de gravas e areas alternantes con estratificación cruzada . Esta disposición nos indica que a zona actuou como canal abandonado en certas épocas , quedando as augas estancadas e depositándose os materiais mais finos as arxilas, que logo secarían e compactarían. Coa chegada de novas épocas de enchente e corrente de mais enerxía , removeríase o leito arxiloso, e instalaríanse enriba os corpos de grava e area, que pola estructura que presentan, parecen constituir recheos de canal.

Na zona de Borreiros-Tixó estas estructuras non están tan marcadas. (Por este motivo, e por ser o seu acceso en coche mais problemático, as actividades didácticas están programadas para ser desenvolvidas na zona de Barreiras- As Lombas e arredores)

Outra característica destacable destes depósitos é que hoxe en día están situados en zonas altas, sen gardar relación cos depósitos dos ríos actuais, concretamente o Rego de Pozas e o Río Catoira. ¿Como podemos explicar que existan depósitos formados por un río na cima dun outeiro , por onde hoxe en día é imposible que pase ningún?.

A explicación mais factible (aínda que non demostrada totalmente neste momento) é que estes depósitos son restos dalgunha terraza fluvial asociada á cunca do Ulla.(ver mapa 2)

As terrazas son depósitos fluviais abandonados por un río en zonas altas do seu val. Este abandono prodúcese cando o río se ve obrigado a afondar e enterrarse no seu propio cauce. Isto sucede cando baixa o nivel de mar ,o cal á súa vez pode darse por razóns climáticas (aumento de xeo nos polos nunha glaciación) ou pola formación de fallas, que fan que se reactiven desniveis que o río ten que rebaixar.

No caso concreto do Ulla , existen certas probas de que no Terciario fluía por zonas mais altas, pero que o xogo de fallas e outros reaxustes do terreno que deron lugar á ría de Arousa, fixeron que se enterrase no seu cauce, o mesmo tempo que a zona do Barbanza , e probablemente a do Xiabre , sufrían un levantamento. Este “descenso” relativo do Ulla obrigou ós seus novos afluíntes a erosionar e “afundirse” nos seu vales, quedando outras zonas abandonadas, como é o caso das Barreiras.

Así, lóxicamente, estas zonas abandonadas son mais antigas que este propio proceso de encaixamento dos ríos.

Aínda que , xeolóxicamente falando , os depósitos sedimentarios aluviais, e as terrazas en concreto, son bastante comúns pola xeografía Ibérica, na comarca que nos ocupa non é doado atopalas. De feito estes dous enclaves de Catoira son os primeiros identificados ata agora. E pola súa situación, poderían ser tan antigos como os descritos para os ríos Louro e Miño, na comarca de Tui.

Por iso sería unha mágoa que estes depósitos se deteriorasen ou perdesen, pois estariamos perdendo datos valiosos para a interpretación da historia do río Ulla.

PROGRAMACIÓN DIDÁCTICA DAS ACTIVIDADES

 

Obxectivos xerais:

Principalmente, coas actividades realizadas nestes enclaves, preténdese potenciar a capacidade do alumnado para interpretar fenómenos e formacións xeolóxicas dacordo co seu nivel de coñecementos.

Por outra banda facer que medre neles a conciencia de que zonas como éstas requiren un longo tempo de formación, que son algo a valorar, disfrutar e protexer.

Subordinados a estes obxectivos, ó longo das actividades tamén se potenciará o manexo dunha liguaxe científica básica, a planificación en equipo e formulación / contrastación de hipóteses

Contidos especificados por niveis:

1º e 2º de ESO :

Bloque temático de cambeos e interaccións na Terra : O ciclo da auga e a paisaxe como resultado da acción de axentes externos

Contidos conceptuais : Concepto de sedimento, os efectos do transporte na auga para os sedimentos

Contidos procedimentais: Toma de mostras, uso de tamices ou peneiras para analisar cantos tipos de materiais forman o sedimento

Contidos actitudinais: Respeto ó entorno, aprender a apreciar e valorar a diversidade dos materiais como unha riqueza mais do entorno

3º de ESO:

Afondar no mesmo bloque temático.

Contidos conceptuais: Ademais dos xa mencionados, poderían traballarse mais os conceptos de meteorización e erosión. As visitas a estes enclaves xunto a outros que fosen propiamente de xabre (granito arenizado) serían de grande utilidade. O concepto de terraza se trata só a nivel descriptivo, pero sen afondar nas causas que dan lugar ás terrazas.

Contidos procedimentais e actitudinais : Igual que no anterior, pero esta vez aplicados á comparación de terrenos que veñen da erosión transporte e sedimentación, como estes, con outros que vean da meteorización.

4º de ESO:

No mesmo bloque temático:

Contidos conceptuais : Despois de estudia-la tectónica de placas, e como os fenómenos internos modifican a paisaxe mediante fallas, pregamentos, etc, podería tratarse a fondo a orixe das terrazas fluviais (exemplificadas nos enclaves de Catoira) debidas á cambeos no nivel de desembocadura do río por mor de movementos de fallas, ou afundimentos por sobrepeso de sedimentos...

Contidos procedimentais : Ademais dos xa propostos poderíamos engadir o manexo de mapas topográficos e xeolóxicos a fin de identificar as zonas de estudio e visita como sedimentos que están descolgados, en zonas mais altas que o actual val fluvial.

Xeoloxía de COU e Bacharelato LOXSE :

Contidos conceptuais : En relación cos temas de rochas sedimentarias : Concepto de estratificación cruzada en surco, influencia do axente no sedimento, terrazas fluviais. Tamén pode tratarse de cara os contidos de xeoloxía ambiental, as nocións de explotación de recursos, risco xeolóxico, impacto ambiental e intervención

Contidos procedimentais: Ademais do manexo do mapa topográfico e xeolóxico para situa-la zona e identificar a zona de terraza, pódese facer prácticas co compás de xeólogo para calcular buzamentos e direccións nen distintos sectores

Contidos actitudinais: Ademais do xa citado, respecto de ter en conta a diversidade dos materiais como una riqueza do entorno, tamén incluiríamos a valoración das intervencións humanas á hora de explotar determinados recursos (neste caso o que foi a explotación da zona como canteira de gravas e o seu posterior recheo)

Actividades especificadas por niveis ( caderno para o profesor)

1º/2º de ESO:

Actividade 1 (previa á visita) :

Trataríase de que os alumnos e alumnas repasasen os contidos relativos ó ciclo da auga e á súa acción xeolóxica en base a cuestionarios como o seguinte:

a) Describe o percorrido que pode facer a auga na superficie do noso planeta. ¿ Cales son as forzas que poñen en marcha esta viaxe da auga?.

b) ¿Que accións realiza a auga cando vai pola superficie da Terra? ¿Que consecuencias traen esas accións?

Actividade 2 : No propio terreo

(Trátase de que os nenos e nenas identifiquen a zona como un acúmulo de sedimentos e se familiaricen coa toma de mostras dun xeito sistemático e ordeado.)

a) ¿De que esta feito o desmonte que tes diante? ¿Que forma teñen os compoñentes? Obsérvaos cunha lupa ¿A qué será debida?. Este desmonte ¿é una masa compacta ou se desfai en partículas?.

b) Achégate cos teus compañeiros de grupo ó pe do desmonte e coa axuda dunha pá de xardineiro ou un instrumento similar, collede tres mostras de material , cada unha na súa bolsa, a tres alturas diferentes.

Actividade 3: posterior á saída , no laboratorio

( Neste momento preténdese que o alumnado identifique os distintos tipos de sedimentos das mostras, e a distinta enerxía que necesita una corrente de auga para transportalos, e tamén que ese transporte foi longo polo desgaste que presentan os cantos maiores)

a) Colle as mostras que trouxeches, e xunto cos compañeiros, coa axuda de peneiras e algo de auga separade as partículas de cada mostra por tamaños. Facede una gráfica que represente os datos de abundancia de cada tamaño para cada mostra ¿Hai algunha diferencia entre as mostras?. En caso afirmativo, da algunha explicación

b)Estudia agora cun “pé de rei” o tamaño das gravas mas grandes. Mídelle o diámetro en distintas posicións. Tendo en conta as medidas que che saen . ¿Estes cantos son esféricos ou alongados?.

¿ Coincide esto coa túa primeira impresión no campo?

c) Agora que tes separadas as partículas por tamaños, enche 2 recipientes anchos e pouco fondos , un con gravas secas, outro con areas das mais finas, secas tamén. Pon cada recipiente debaixo dunha billa de auga . Vai abrindo a billa a modo, aumentando a cantidade de auga ata que logres que se fagan surcos e se mova material ¿Con que mostra tiveches que deixar correr a auga con mais forza? ¿Que podes deducir da corrente de auga que formou o desmonte á vista destes datos ?

 

 

3º de Eso

Actividade 1: Previa á visita

Trataríase de facer un repaso na clase da acción da auga, introducir os conceptos de erosión e meteorización, solo e sedimento, ben coa axuda do libro de texto, ou ben con outros recursos como vídeos ( “La erosión que nivela la Tierra”, da colección Enciclopedia Británica, por exemplo).

Actividade 2 : No propio terreno

(Como a intención é mostrarlles as diferencias entre materiais meteorizados e outros que son froito da erosión e transporte , levaremos ós alumnos e alumnas a un enclave a 100 m do desmonte das Barreiras. Trátase da explanada- aparcamento que hai no cruce da Rúa da Estación, ó seu escomenzo, coa antigua estrada xeral Cesures -Vilagarcía. Este desmonte corresponde cun afloramento de granito de duas micas migmatítico bastante meteorizado)

a) Fai un debuxo esquemático do desmonte que tes diante, indicando as diferentes capas ou seccións que distingas. ¿Como están ordeadas?

(Despois de deixarlles un tempo breve, faiselles a aclaración de que tiñan que ter identificadas polo menos 2 capas, mais ou menos horizontais, que poderíamos identificar como horizontes dun solo pouco maduro, unha superficial, mais escura onde medran as raíces, e o que sería a parte baixa do desmonte, de cor ocre mais crara. A continuación lles propoñemos as seguintes cuestións).

b) Fíxate agora na capa ocre mais baixa. ¿ É doada de desfacer ou ofrece resistencia? ¿De que esta feita esta capa? ¿Podes recoñecer algún mineral? ¿Qué contorno teñen os granos que atopas?

Actividade 3 : No propio terreo, na zona de Barreiras

(Preténdese agora que comparen estes materiais cos anteriores e que cheguen a interpretar que se trata dun material que sufriu transporte antes de depositarse nese lugar)

a) Fai agora tamén un debuxo das capas de materiais que ves, e como se dispoñen . Achégate tamén a coller mostras e comproba se o terreno ofrece ou non resistencia a desfacerse, e cómo son os compoñentes ( forma, tamaño ).

b) ¿Que diferencias atopas entre o terreno da parada anterior e esta? . Formulade en grupos a que se deberán estas diferencias e contrastade as vosas hipóteses.

Actividade 4: No laboratorio, despois da saída

Trataríase de explicar como se chegaron a formar os tipos de sedimentos como os das Barreiras. Para este fin poderíamos valernos da experiencia do canle circular e a do tanque de ondas que aparecen descritas no libro “Traballando coas Ciencias da Terra” (consultar bibliografía ó final do artigo)

4º de ESO

Actividade 1: Previa á saída ( recomendable que se faga despois de que se teñan tratado os contidos de xeodinámica interna, pregos e fallas, e as glaciacións na historia da Terra)

Trataríase de que os alumnos e alumnas se familiarizasen co mapa topográfico e xeolóxico da zona, elementos dos que constan, aplicacións, a un nivel moi básico. Tamén pódese traballar un pouco o manexo do compás para a orientación nun itinerario.

Actividade 2 : No propio terreo, nas Barreiras

a) Coa axuda dos demais membros do teu grupo, localiza no mapa topográfico o punto exacto onde estades.

b) Tendo en conta a escala do mapa e os metros de lonxitude que ten a parte visible do afloramento ¿Cantos milímetros ou centímetros ocuparía sobre o mapa a zona que ves ?

c) Os materiais que observades, son cantos (xogas), gravas, e areas de diferentes tamaños .Pola forma que presentan e a súa disposición, semellan ter sido arrastrados pola corrente dun río ou dun torrente. Localizade no mapa topográfico os ríos mais cercanos á zona e anota a que altitude están, mais a altitude da zona en que estades. Logo consultade no mapa xeolóxico que zonas ocupan os sedimentos dos ríos cercanos, e se eses depósitos chegan ata esta zona. Tendo en conta todo isto , os depósitos que tedes diante ¿ foron transportados ata aquí por eses ríos ? . Razonade a resposta e poñédea en común cos demais compañeiros.

Actividade 3 : Posterior á saída.

Consistiría nunha investigación bibliográfica, en textos axeitados para a idade, do que é una terraza fluvial e a súa orixe. A partir dela , os alumnos e alumnas verificarían se as súas opinións no campo eran válidas.

Xeoloxía de COU ou materias equivalentes en Bacharelato

Non se plantexan actividades específicas previas á saída, pero con anterioridade noutros temas, téñense tratado os contidos relativos a estructuras sedimentarias, influencias do axente de transporte no sedimento, e algo de Xeoloxía de Galicia. Igualmente o alumnado ten traballado noutras prácticas anteriores cos mapas xeolóxicos e topográficos.

Actividade 1:

Tendo en conta o tamaño, forma e disposición dos sedimentos ¿Que tipo de axente dou lugar a este depósito?. Razonade a resposta

Describide as estructuras sedimentarias que atopes no afloramento, e o xeito en que se poideron formar

Buscade un punto do afloramento onde poidades definir un plano de estratificación Medide o buzamento e dirección dese plano coa axuda dun compás de xeólogo con clinómetro. ¿Coinciden os vosos datos cos dos outros grupos? Debatide sobre os resultados.

Sobre o mapa topográfico tratade de delimitar a zona de afloramento, tendo en conta a escala do mapa, e as dimensións a escala real do afloramento.

Como vedes, o afloramento está formado por materiais non cementados. Nos anos 70 a zona foi explotada como canteira de gravas. Ó deixar de ser activa como tal, foi volta a encher en certas zonas. Tratade de delimitar a zona de recheo e os materiais empregados para o mesmo.

Facede unha lista dos actuais usos do terreo

Achegádevos ata a zona mais baixa do afloramento, onde se sitúa un muro de contención. Agora que xa tedes algúns datos ó respecto, enumerade os impactos, riscos e intervencións que vexades neste afloramento. Facede algún comentario crítico en torno a isto.

 

Actividade 2 : Posterior á saída

a)Cos datos recollidos na saída e os aportados polos mapas xeolóxicos ( follas 120- Padrón-, e 152 - Vilagarcía de Arousa) realizade un corte xeolóxico aproximado, onde se represente a situación do afloramento con respecto ós outros materiais.

b) Á vista do corte realizado, e das observacións no campo, tratade de describir una breve historia xeolóxica da zona.

BIBLIOGRAFÍA

ARCHE, A. “ Sedimentología” C.S.I.C. Madrid. (2 vol) (1989)

CAMPY, M ; MACAIRE, J.J. “Geólogie des formatións superficielles” .Ed.Masson. Paris. (1989) (Do que se sacou o debuxo 1)

FOUCAULT,A e RAOULT,J: “Diccionario de Geología”. Ed. Masson S.A. Barcelona. (1985)

LILLO, J. Y OTROS: “ Prácticas de Geología de COU” . Ed. Ecir. Valencia (1978)

NONN, H.: “ Les régions côtiéres de la Galice ( Espagne ).Étude géomorphologique. Pub. Fac. Lettres. Strasbourg. (1966)

PANNEKOEK, A.J.: “The morfology of the surroundings of the Ría de Arosa (Galicia,NW Spain) Leidese Gologische Mededelingen.Vol 37 pp 7-32(1966)

PANNEKOEK, A.J: “ Additional data on the ría area of western Galicia” Leidese Gologische Mededelingen.Vol 37 pp 185-194 (1970)

PÉREZ ALBERTI,A e outros: “Xeografía de Galicia”. Tomo 1. Ed . Sálvora. A Coruña. (1982)

PÉREZ ALBERTI, A e outros: “Gran Enciclopedia Galega.Tomo 3:Xeomorfoloxía.”. Ed.Gran Enciclopedia Galega.Santiago. (1993)

VARIOS AUTORES: “O meio natural galego.Cadernos do Seminario de Sargadelos.Nº 47”. Edicións do Castro. Sada (A Coruña) (1986)

VARIOS AUTORES: “Traballando coas Ciencias da Terra” Materias didácticos do ICE Nº 10 .Servicio de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Santiago . Santiago.1995

CARTOGRAFÍA UTILIZADA:

“ Cartografía Militar de España. E=1:50.000. Hoja Nº 4-8(120)PADRÓN.” Servicio Geográfico del Ejército .Madrid.1980.

“ Cartografía Militar de España. E=1:50.000. Hoja Nº 4-9(152) VILAGARCÍA.” Servicio Geográfico del Ejército .Madrid. 1981.

“Mapa geológico de España.E=1:50.000.Padrón. Hoja Nº 120. Servicio de Publicaciones del Ministerio de Industria y Energía.IGME.Madrid.1981.

“Mapa geológico de España .E=1:50.000. Villagarcía de Arosa . Hoja Nº 152”. Servicio de publicaciones Ministerio de Industria y Energía.IGME. Madrid.1978

“Mapa geológico de España .E=1:200.000.Pontevedra-La Guardia . Hoja Nº 16/26”. Servicio de publicaciones Ministerio de Industria y Energía. Madrid.IGME.1985

“Mapa geológico de España .E=1:200.000.Santiago de Compostela. Hoja Nº 7”. Servicio de publicaciones Ministerio de Industria y Energía.IGME. Madrid.1984.

“ Mapa Topográfico Nacional. E = 1: 25.000. Hoja Nº120-III. CATOIRA“ .Instituto Geográfico Nacional.MOPT. Madrid. 1974/1985